F. von Hayek
Quyền lực dẫn đến
tha hóa, quyền lực tuyệt đối dẫn đến
tha hóa tuyệt đối
Lord Acton
Bây giờ chúng ta sẽ xem xét quan niệm làm chỗ
dựa cho những người cho rằng chế độ toàn trị là tất yếu; nó là quan niệm làm
suy sụp sức kháng cự của nhiều người khác, những người sẽ chiến đấu một mất một
còn với nó nếu họ hiểu được bản chất của nó. Quan niệm này cho rằng các đặc
điểm kinh tởm nhất của các chế độ toàn trị xảy ra là do sự ngẫu nhiên của lịch
sử, ở đâu cũng đều do những người đê tiện và lưu manh thiết lập nên. Và nếu,
thí dụ, ở Đức những người như Streicher và Killinger, Ley và Heine, Himler và
Heydrich nắm được quyền lực, thì điều đó chỉ chứng tỏ rằng người Đức là một dân
tộc xấu xa chứ không phải việc nổi lên của những kẻ như thế là kết quả tất yếu
của hệ thống toàn trị. Chả lẽ những người tử tế, những người lo lắng cho lợi
ích của cộng đồng, những người sẽ giải quyết những nhiệm vụ vĩ đại lại không
thể đứng đầu hệ thống toàn trị được ư?
Chúng ta chớ có tự dối lòng: không phải cứ
người tốt là dân chủ và không phải tất cả người tốt đều muốn tham gia quản lí
nhà nước. Không nghi ngờ gì rằng nhiều người thích giao việc đó cho những người
mà họ cho là có hiểu biết hơn. Và điều này nghe có vẻ không hợp lí lắm, nhưng
tại sao lại không ủng hộ chế độ độc tài của những người tốt? Chế độ toàn trị là
một hệ thống hữu hiệu, nó có thể làm cả việc tốt lẫn việc xấu, tất cả phụ thuộc
vào nhà độc tài, họ lí luận như thế. Và nếu ta không phải sợ hệ thống mà chỉ
phải sợ những người lãnh đạo không ra gì thì điều đáng quan tâm đơn giản chỉ là
khi thời cơ đến phải làm sao để quyền lực rơi vào tay những người tốt là được.
Không nghi ngờ gì rằng hệ thống “phát xít” ở
Anh hay ở Mĩ sẽ khác rất xa mô hình của Ý hay Đức; không nghi ngờ gì rằng nếu
việc chuyển hóa được thực hiện một cách phi bạo lực thì chúng ta có thể hi vọng
có được những nhà lãnh đạo tử tế hơn. Và nếu một lúc nào đó số phận buộc tôi
phải sống dưới chế độ phát xít thì tôi sẽ thích chế độ phát xít do người Anh
hay người Mĩ đứng đầu hơn bất kì người đứng đầu nào khác. Nhưng xét theo tiêu
chuẩn hiện nay thì điều đó cũng không có nghĩa là hệ thống phát xít của chúng
ta sẽ hoàn toàn khác hay sẽ dễ chịu hơn nguyên mẫu của chúng. Có đầy đủ lí do
để tin rằng những đặc điểm xấu xa nhất của các hệ thống toàn trị hiện nay không
phải là sản phẩm phụ ngẫu nhiên mà là những hiện tượng mà chế độ toàn trị trước
sau gì cũng sẽ tạo ra. Khi một chính khách dân chủ quyết định lập kế hoạch cho
toàn bộ các hoạt động kinh tế thì chẳng mấy chốc ông ta sẽ phải đối mặt với một
trong hai lựa chọn: chấp nhận chế độ độc tài hay từ bỏ các dự định của mình,
còn nhà lãnh đạo toàn trị thì phải giẫm lên đạo đức truyền thống nếu không muốn
thất bại. Đấy là lí do vì sao trong các xã hội có khuynh hướng toàn trị những
kẻ vô liêm sỉ thường dễ thành công hơn. Không hiểu điều đó là không hiểu được
khoảng cách mênh mông, có thể nói một trời một vực, giữa chế độ toàn trị và chế
độ tự do, không hiểu điều đó là không hiểu được rằng đạo đức tập thể không thể
đội trời chung với những giá trị nền tảng của chủ nghĩa cá nhân của nền văn
minh phương Tây.
“Cơ sở đạo đức của chủ nghĩa tập thể” đã từng
là đề tài của nhiều cuộc thảo luận, nhưng điều chúng ta quan tâm ở đây không
phải là cơ sở đạo đức của nó mà là những hệ quả đạo đức của nó. Các cuộc thảo
luận về khía cạnh đạo đức của chủ nghĩa tập thể thường bàn vấn đề là liệu chủ
nghĩa tập thể và các nguyên tắc đạo hiện hành có tương thích với nhau hay không
hay là muốn cho chủ nghĩa tập thể thực hiện được những điều mà người ta kì vọng
thì phải lập ra những nguyên tắc đạo đức mới nào. Nhưng chúng ta sẽ đặt vấn đề
theo một cách khác: tổ chức xã hội theo chủ nghĩa tập thể sẽ đưa đến những
nguyên tắc đạo đức nào hay quan điểm đạo đức nào sẽ ngự trị? Tác động qua lại
giữa đạo đức và các thiết chế xã hội có thể dẫn đến hệ quả là đạo đức do chủ
nghĩa tập thể tạo ra có thể sẽ khác hoàn toàn với những lí tưởng đạo đức đã
từng làm cho người ta thấy cần phải có chủ nghĩa tập thể. Chúng ta thường nghĩ
rằng nếu lòng khao khát chủ nghĩa tập thể của chúng ta bắt nguồn từ những động
cơ đạo đức cao thượng thì hệ thống đó phải là thiên đường của phẩm hạnh, nhưng
trên thực tế chẳng có lí do gì để một hệ thống phải đề cao những phẩm chất nhằm
phục vụ cho các mục tiêu mà người ta dự kiến cho nó. Quan điểm đạo đức ngự trị sẽ
phụ thuộc một phần vào những phẩm chất có thể dẫn các cá nhân đến thành công
trong hệ thống toàn trị hay hệ thống tập thể và phụ thuộc một phần vào đòi hỏi
của bộ máy toàn trị.
*
* *
Xin quay lại trong chốc lát với tình hình
trước khi diễn ra việc đàn áp các thiết chế dân chủ và thiết lập chế độ toàn
trị. Đấy là lúc sự bất mãn của toàn dân đối với chính phủ, một chính phủ vừa
chậm chạp, vừa thụ động, bị trói chân trói tay vì các thủ tục dân chủ rắc rối.
Đây là nhân tố chủ chốt khiến người ta mong có một chính phủ quyết đoán. Trong
tình hình như thế, trong khi mọi người đều đòi hỏi phải có những hành động khẩn
trương và dứt khoát thì một chính khách hay một đảng tỏ ra mạnh mẽ, sẵn sàng
“hành động”, sẽ là người được quần chúng mến mộ. “Mạnh mẽ” ở đây hoàn toàn
không có nghĩa là nắm được đa số vì lúc đó chính sự bất lực của đa số trong
quốc hội đã làm người ta bất mãn. Điều quan trọng là người cầm đầu có được hậu
thuẫn mạnh mẽ, một sự hậu thuẫn cho người ta cảm tưởng rằng ông ta sẽ thực hiện
được mọi điều ông ta muốn. Đảng kiểu mới, được tổ chức theo lối nhà binh, xuất
hiện trên vũ đài chính trị như thế đấy.
Tại các nước thuộc khu vực Trung Âu, nhờ nỗ
lực của những người xã hội chủ nghĩa mà quần chúng đã quen với những tổ chức
chính trị theo kiểu nhà binh, những tổ chức tìm mọi cách quản lí đời sống riêng
tư của tất cả các thành viên của nó. Vì vậy nếu một nhóm nào đó muốn chiếm đoạt
quyền lực không hạn chế thì nó phải sử dụng nguyên tắc này rồi tiến xa thêm và
dựa không phải vào lá phiếu của những người ủng hộ trong những cuộc bầu cử
thỉnh thoảng mới được tiến hành mà phải dựa vào sự ủng hộ tuyệt đối và vô điều
kiện của một tổ chức, không cần phải lớn nhưng được tổ chức tốt. Khả năng thiết
lập chế độ toàn trị trên cả nước phần lớn phụ thuộc vào khả năng tập hợp xung
quanh lãnh tụ một nhóm những kẻ tự nguyện phục tùng cái kỉ luật toàn trị mà họ
sẽ dùng vũ lực áp đặt cho toàn bộ nhân dân.
Mặc dù các đảng xã hội chủ nghĩa là những
đảng khá mạnh, nếu quyết định sử dụng bạo lực thì họ có thể giành được tất cả
những thứ mà họ muốn, nhưng họ đã dao động. Chính họ cũng không ngờ rằng mình
đã đặt ra mục tiêu mà chỉ có những kẻ tàn nhẫn, những kẻ sẵn sàng bước qua mọi
rào cản về đạo đức mới có thể thực hiện được.
Chủ nghĩa xã hội chỉ có thể được đưa vào thực
tiễn bằng những biện pháp mà đa số những người xã hội chủ nghĩa phản đối, đấy
chính là bài học của nhiều nhà cải cách xã hội trong quá khứ. Các đảng xã hội
chủ nghĩa cổ điển hoạt động trong khuôn khổ của các lí tưởng dân chủ; họ không
có tính tàn nhẫn cần thiết để thực thi các nhiệm vụ mà họ đã chọn. Điều đặc
biệt là cả ở Đức lẫn ở Ý, chủ nghĩa phát xít đã thành công sau khi các đảng xã
hội từ chối nhận trách nhiệm lãnh đạo chính phủ. Họ không muốn áp dụng một cách
triệt để những biện pháp mà học thuyết của họ đã dạy. Họ vẫn hi vọng vào phép
màu rằng đa số sẽ đồng ý về một kế hoạch tổ chức toàn bộ xã hội, nhưng những
người khác thì đã học được bài học rằng trong xã hội được kế hoạch hóa vấn đề
không còn là đa số sẽ đồng ý mà là nhóm lớn nhất là nhóm nào, chỉ cần các thành
viên của nó đồng ý là đủ để hình thành đường lối thống nhất cho tất cả mọi công
việc. Còn nếu chưa có một nhóm như thế thì ai và làm thế nào để thành lập ra
một nhóm như thế.
Có ba lí do vì sao cái nhóm đông và mạnh, với
những thành viên có quan điểm giống nhau, lại không được hình thành từ những
người tử tế nhất mà thường là từ những phần tử xấu xa nhất của xã hội. Theo
tiêu chuẩn của chúng ta thì cái nhóm như thế chỉ có thể hình thành trên những
nguyên lí hoàn toàn mang tính tiêu cực.
Thứ nhất, những người có trình độ học vấn và
tri thức càng cao thì thị hiếu và quan điểm càng phân hóa, họ khó có thể thống
nhất về bất cứ thang giá trị cụ thể nào. Nghĩa là nếu chúng ta muốn tìm một sự
thống nhất cao về quan điểm thì chúng ta phải tìm trong những tầng lớp xã hội
với tiêu chuẩn đạo đức và tri thức không cao, với thị hiếu và bản năng nguyên
thuỷ và thô lậu. Điều đó không có nghĩa là đa số dân chúng có tiêu chuẩn đạo
đức thấp; nó chỉ có nghĩa là cái nhóm gồm nhiều thành viên với những chuẩn mực
giá trị giống nhau là những người có tiêu chuẩn đạo đức không cao. Có thể nói
chính cái mẫu số chung đạo đức cực kì thấp đã liên kết rất nhiều người lại với
nhau. Nếu chúng ta cần một nhóm tương đối đông và đủ mạnh, để buộc những người
khác phải chấp nhận các quan điểm và giá trị của nhóm mình thì không bao giờ
chúng ta lại tìm đến những người có thị hiếu phát triển cao và phân hóa một
cách sâu sắc. Chúng ta sẽ tìm đến “quần chúng”, với ý nghĩa tiêu cực của từ
này, tìm đến những người kém độc đáo và ít độc lập nhất, những người có thể lấy
số lượng làm
bệ đỡ cho lí tưởng của họ.
Nhưng
nếu nhà độc tài tương lai chỉ dựa vào những người có những bản năng đơn sơ và
giống nhau thì số người như thế sẽ không thể đủ để thực hiện nhiệm vụ đặt ra.
Hắn sẽ phải tăng thêm số thành viên của mình bằng cách kết nạp thật nhiều người
vào cùng tín điều đơn giản của hắn.
Tiêu
chuẩn chọn lựa tiêu cực thứ hai: Hắn phải tìm được sự ủng hộ của những kẻ dễ
bảo và cả tin, những kẻ không có niềm tin riêng mà sẵn sàng chấp nhận các hệ
thống giá trị sẵn có miễn là được rót vào tai họ một cách liên tục. Chính những
kẻ với các tư tưởng mù mờ và được hình thành một cách dở dang, những kẻ dễ dao
động, những kẻ mà tình cảm và niềm đam mê sẵn sàng bùng nổ bất cứ lúc nào lại
là thành phần đông nhất của các đảng toàn trị.
Tiêu
chuẩn thứ ba, và có lẽ là quan trọng và cần thiết nhất để một kẻ mị dân lão
luyện có tập họp quanh mình một nhóm cố kết những người ủng hộ. Bản chất của
con người là dễ dàng đồng thuận trên cơ sở một cương lĩnh mang tính tiêu cực -
chí căm thù giặc, lòng ghen tức với những kẻ khá giả - hơn là trên cơ sở một
nhiệm vụ mang tính tích cực. Sự tương phản giữa “chúng ta” và “chúng nó”, cuộc
chiến đấu chống lại những kẻ nằm bên ngoài tổ chức có vẻ như là chất kết dính
chủ yếu trong mọi giáo lí, chính nó sẽ gắn chặt người ta thành một nhóm cho
những hành động chung. Những kẻ cầm đầu muốn săn tìm không chỉ sự ủng hộ về mặt
chinh trị mà còn săn tìm lòng trung thành vô điều kiện của quần chúng đã cố
tình lợi dụng cái phần tiêu cực đó trong bản chất của con người cho mục đích
của mình. Theo họ thì các cương lĩnh tiêu cực có ưu điểm là dành cho họ quyền
tự do hành động hơn bất kì cương lĩnh tích cực nào. Hình ảnh kẻ thù, bất kể ở
bên trong như “Do Thái” ở Đức hay “kulak” ở Nga, hay ở bên ngoài, đều là một
trong những phương tiện thiết yếu trong kho vũ khí của lãnh tụ toàn trị.
Việc người Do Thái ở Đức bị tuyên bố là kẻ
thù trước khi các nhà tài phiệt thế chỗ cho họ cũng chỉ là kết quả của xu hướng
bài tư bản của phong trào, chẳng khác gì việc chọn tầng lớp phú nông (kulak) ở
Nga. Sự thật là ở Đức và Áo người Do Thái bị coi là đại diện của chủ nghĩa tư
bản vì sự thù địch thâm căn cố đế của quần chúng đối với thương nghiệp đã làm
cho lĩnh vực này trở thành dễ
thâm nhập hơn đối với những nhóm người không có quyền lựa chọn những nghề cao
quý hơn. Câu chuyện này cũng cũ như là thế giới vậy: Các sắc dân ngụ cư chỉ
được làm những nghề hèn mọn và thế là người ta càng căm ghét họ hơn. Việc chủ
nghĩa bài Do Thái và bài tư bản ở Đức có cùng một nguồn gốc là một mắt xích cực
kì quan trọng, nó giúp ta hiểu được những sự việc đang diễn ra trên đất nước
này; nhưng nói chung, những người quan sát nước ngoài đã không nhận ra điều đó.
*
* *
Coi
khuynh hướng biến chủ nghĩa tập thể thành chủ nghĩa dân tộc đang diễn ra khắp
nơi chỉ là do người ta muốn nhận được sự ủng hộ dứt khoát của những tầng lớp xã
hội nhất định nào đó, đồng nghĩa với bỏ sót một tác nhân không kém phần quan
trọng. Thật vậy, người ta có thể hỏi rằng liệu có người nào tưởng tượng nổi một
cương lĩnh của chủ nghĩa tập thể mà không nhằm phục vụ cho một nhóm hạn chế nào
đó hay không, liệu chủ nghĩa tập thể có thể tồn tại dưới một hình thức nào khác
ngoài hình thức của một chủ nghĩa phân lập (particularism) nào đó hay không,
thí dụ như chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc hay là chủ nghĩa
giai cấp. Niềm tin rằng các thành viên trong cộng đồng cùng có chung mục đích
và quyền lợi làm người ta dễ dàng thống nhất về quan điểm và tư tưởng hơn là
với những cư dân khác trên Trái đất. Và nếu chúng không biết mặt tất cả các
thành viên của nhóm thì ít nhất chúng ta cũng phải tin rằng họ giống những
người xung quanh ta, họ nói và nghĩ về những thứ như ta. Chỉ khi đó ta mới có
thể đồng nhất mình với họ. Không thể hình dung nổi chủ nghĩa tập thể ở quy mô
toàn cầu, trừ phi nó được dùng để bảo vệ quyền lợi của một nhóm ưu tú cực kì
nhỏ. Đây không phải là vấn đề kĩ thuật mà là vấn đề đạo đức, một vấn đề mà tất
cả những người xã hội chủ nghĩa đều không muốn đối mặt. Nếu, thí dụ, người vô
sản Anh được hưởng ngang nhau phần thu nhập có xuất xứ từ các nguồn lực tư bản
của nước họ và có quyền tham gia kiểm soát việc sử dụng các nguồn lực tư bản,
thì bởi vì chúng là kết quả của sự bóc lột, nên cũng theo nguyên tắc đó, tất cả
người Ấn không chỉ có quyền hưởng thu nhập từ tư bản mà còn có cả quyền sử dụng
một phần tương ứng của các nguồn lực tư bản Anh nữa.
Nhưng những người xã hội chủ nghĩa dự định
phân chia đồng đều nguồn vốn tư bản hiện có trên thế giới cho các dân tộc như
thế nào? Tất cả đều cho rằng tư bản không phải là tài sản của toàn nhân loại mà
là tài sản của một dân tộc, nhưng ngay cả trong khuôn khổ của các quốc gia cũng
ít người dám đặt vấn đề tước bớt một phần tư bản “của họ” để giúp cho các vùng
nghèo hơn. Những người xã hội chủ nghĩa cũng không sẵn sàng bảo đảm cho người
nước ngoài cái mà họ tuyên bố là trách nhiệm trước các công dân nước mình. Nếu
theo quan điểm của chủ nghĩa tập thể một cách nhất quán thì phải công nhận rằng
những đòi hỏi phân chia lại thế giới do các dân tộc nghèo nàn đưa ra là hợp lí,
mặc dù nếu tư tưởng này mà được thực thi thì những quốc gia ủng hộ nhiệt tình
nhất sẽ bị mất mát chẳng khác gì các quốc gia giàu có. Vì vậy mà họ luôn tỏ ra
thận trọng, họ không đặt nặng yêu cầu vào nguyên tắc bình quân chủ nghĩa nhưng
lại làm ra vẻ rằng không có ai có thể tổ chức đời sống của các dân tộc trên thế
giới tốt hơn là họ.
Một
trong những mâu thuẫn nội tại của triết lí của chủ nghĩa tập thể là, bản thân
nó dựa trên một nền đạo đức nhân văn, tức là nền đạo đức phát triển trong khuôn
khổ của chủ nghĩa cá nhân, nhưng nó chỉ có thể được áp dụng cho những nhóm
tương đối nhỏ mà thôi. Về lí thuyết, chủ nghĩa xã hội là chủ nghĩa quốc tế,
nhưng khi đem ra áp dụng thì dù là ở Nga hay ở Đức nó đều biến thành chủ nghĩa
dân tộc cực đoan nhất. Vì vậy mà chủ nghĩa xã hội tự do, như nhiều người châu
Âu hình dung, chỉ là sản phẩm thuần túy lí thuyết, trong khi trên thực tế chủ
nghĩa xã hội luôn luôn đồng hành với chủ nghĩa toàn trị.
Chủ nghĩa tập thể không chấp nhận chủ nghĩa nhân đạo theo nghĩa rộng của chủ
nghĩa tự do, nó chỉ có thể chấp nhận chủ nghĩa biệt lập toàn trị mà thôi.
Nếu
“cộng đồng” hay nhà nước đứng cao hơn cá nhân và có những mục tiêu không ăn
nhập gì với các mục tiêu của cá nhân và cao hơn các mục tiêu cá nhân thì chỉ
những người hoạt động cho các mục tiêu đó mới được coi là thành viên của cộng
đồng. Hậu quả tất yếu của quan điểm này là chỉ khi là thành viên của nhóm cá
nhân mới được tôn trọng, tức là chỉ khi và trong chừng mực cá nhân đó có tác
dụng thúc đẩy cho việc thực hiện các mục tiêu được tất cả mọi người thừa nhận
thì cá nhân đó mới được tôn trọng. Người ta chỉ có nhân phẩm khi là thành viên
của nhóm, con người đơn lẻ chẳng có giá trị gì. Vì vậy tất cả các giá trị nhân
bản, kể cả chủ nghĩa quốc tế, vốn là sản phẩm của chủ nghĩa cá nhân đều không
có chỗ trong triết lí của chủ nghĩa tập thể.
Cộng
đồng theo chủ nghĩa tập thể chỉ có thể trở thành hiện thực khi tất cả các thành
viên của nó có hoặc có thể đạt được sự nhất trí về tất cả các mục tiêu, nhưng
bên cạnh đó còn có một loạt tác nhân làm cho cái xã hội như thế có xu hướng trở
thành xã hội khép kín và biệt lập. Điều quan trọng nhất là việc cá nhân khát
khao đồng nhất mình với nhóm lại là hậu quả của cảm giác bất toàn của chính
mình, việc có chân trong nhóm trong trường hợp đó sẽ làm cho anh ta cảm thấy ưu
thế của mình so với những người xung quanh, so với những người không thuộc nhóm
của anh ta. Đôi khi, có thể chính bản năng gây hấn mà người ta biết rằng phải
bị kiềm chế trong nội bộ nhóm lại được thả lỏng trong hành động của tập thể
chống lại những người bên ngoài đã giúp cho cá nhân hòa đồng hơn với tập thể. Moral Man and Immoral Society (Con người đức hạnh và xã hội vô luân) là
nhan đề tuyệt vời và rất chính xác của một tác phẩm của Reinhold Niebuhr, mặc
dù chúng ta không thể đồng ý với tất cả các kết luận của ông. Nhưng, đúng như
ông đã nói: “Con người hiện nay thường có xu hướng coi mình là có đức vì họ đã
chuyển sự đồi bại của mình cho những nhóm người ngày càng đông hơn”.
Khi hành động nhân danh nhóm người ta thường rũ bỏ được nhiều hạn chế về mặt
đạo đức, vốn là những thứ vẫn đóng vai trò kiềm chế hành vi của người ta trong
nội bộ nhóm.
Thái
độ thù địch không thể che giấu đối với chủ nghĩa quốc tế của phần đông những
người ủng hộ kế hoạch hóa có thể được lí giải, bên cạnh các nguyên nhân khác,
là trong thế giới hiện đại mọi mối liên hệ với bên ngoài đều ngăn cản việc tiến
hành kế hoạch hóa một cách hữu hiệu. Cho nên không phải ngẫu nhiên mà biên tập
viên của một trong những công trình nghiên cứu tập thể toàn diện nhất về vấn đề
kế hoạch hóa đã vô cùng thất vọng khi phát hiện ra rằng: “Phần lớn những người
ủng hộ kế hoạch hóa lại là những người theo đường lối dân tộc chủ
nghĩa hiếu chiến
nhất”.
Thiên
hướng dân tộc và đế quốc chủ nghĩa thường thấy ở những người xã hội chủ nghĩa
hơn là người ta tưởng, mặc dù không phải lúc nào cũng thể hiện công khai, thí
dụ như hai ông bà Webb hay một số người thuộc hội Fabian trước đây, ở những
người này lòng nhiệt tình với kế hoạch hóa thường kết hợp với lòng sùng kính
đặc thù trước những quốc gia lớn mạnh và khinh thường những nước nhỏ. Hồi tưởng
lại cuộc gặp gỡ đầu tiên với ông bà Webb bốn mươi năm về trước, sử gia Élie
Halévy nhận xét rằng tinh thần xã hội chủ nghĩa của họ hoàn toàn đối lập với
chủ nghĩa tự do: “Ông bà ấy không căm ghét những người bảo thủ (Tories), thậm
chí còn tỏ ra độ lượng đối với họ, nhưng lại không chấp nhận chủ nghĩa tự do
của Gladston. Lúc đó đang diễn ra cuộc chiến tranh Anh-Boer (người Phi gốc Hà
Lan- ND) và những người tự do tiến bộ nhất cùng với những người đang đứng ra
thành lập Đảng Lao động đã ủng hộ người Boer chống lại đế quốc Anh, nhân danh
tự do và lòng nhân đạo. Nhưng ông bà Webb và bạn họ là nhà văn Bernard Shaw lại
đứng tách ra. Họ đã thể hiện tinh thần đế quốc một cách đầy khiêu khích. Nền
độc lập của các dân tộc nhỏ bé có thể có ý nghĩa nào đó đối với một người tự do
theo tư tưởng cá nhân chủ nghĩa, nhưng lại chẳng có ý nghĩa gì đối với những
người theo chủ nghĩa tập thể như họ. Bên tai tôi vẫn văng vẳng lời giải thích
của Sidney Webb rằng tương lai thuộc về các nước lớn, nơi các viên chức sẽ cai
trị, còn cảnh sát sẽ giữ trật tự”. Ở một chỗ khác, Halévy còn dẫn lại lời nói
của B. Shaw, cũng nói về khoảng thời gian đó: “Thế giới nhất định thuộc về các
nước lớn và mạnh; các nước nhỏ không nên thò đầu qua biên giới kẻo sẽ bị bóp
chết đấy”.
Tôi
đã trích dẫn một đoạn dài, nếu đấy là phát biểu của những bậc tiền bối người
Đức của chủ nghĩa xã hội quốc gia thì sẽ chẳng làm ai ngạc nhiên vì nó là thí
dụ điển hình của thái độ tôn thờ quyền lực, một thái độ dễ
dàng đưa người ta từ chủ nghĩa xã hội chuyển sang chủ nghĩa dân tộc và có ảnh
hưởng sâu sắc đến quan điểm đạo đức của những người theo chủ nghĩa tập thể. Nói
đến quyền của các dân tộc nhỏ thì quan điểm của Marx và Engels cũng chẳng khác
gì quan điểm của những người theo chủ nghĩa tập thể khác, những lời phát biểu
của họ về người Czech và người Ba Lan giống hệt như những gì mà các đảng viên
xã hội chủ nghĩa quốc gia hiện nay đang nói.
*
* *
Nếu đối với các triết gia cá nhân chủ nghĩa
vĩ đại thế kỉ XIX, bắt đầu từ Lord Acton và Jacob Burckhardt và đến những người
xã hội chủ nghĩa đương đại, như Bertrand Russell, những người kế thừa các
truyền thống của chủ nghĩa tự do, quyền lực là cái ác tuyệt đối, thì đối với
những người theo chủ nghĩa tập thể thuần thành, quyền lực lại là mục đích tự
thân. Vấn đề không chỉ là, như Russell đã chỉ rõ, bản thân ước muốn tổ chức đời
sống xã hội theo một kế hoạch duy nhất bắt nguồn từ khát vọng quyền lực.
Điều quan trọng hơn là, để đạt được mục tiêu, những người theo chủ nghĩa tập
thể phải tạo ra quyền lực - thứ quyền lực do con người áp đặt lên con người –
với sức mạnh chưa từng được biết đến trước đây, thành công của họ phụ thuộc vào
mức độ quyền lực mà họ giành được.
Điều
này vẫn đúng dẫu cho nhiều người xã hội chủ nghĩa có tư tưởng tự do đang nỗ lực
làm việc vì bị dẫn dắt bởi cái ảo tưởng đầy bi kịch rằng tước đoạt quyền lực mà
các cá nhân sở hữu trong hệ thống cá nhân chủ nghĩa và chuyển quyền lực này vào
tay xã hội là họ đang thực hiện việc xóa bỏ quyền lực. Những người lí sự như
thế đã bỏ qua sự kiện rõ ràng sau đây: tập trung quyền lực để nó có thể phục vụ
cho một kế hoạch duy nhất thì quyền lực không những không được chuyển hóa mà
còn trở thành quyền lực tuyệt đối. Tập trung vào tay một nhóm người cái quyền
lực trước đó vẫn nằm trong tay nhiều người độc lập với nhau, thì quyền lực
chẳng những đã tăng lên đến mức chưa từng có trước đây mà còn có ảnh hưởng sâu
rộng đến mức gần như trở thành khác hẳn về chất. Thật sai lầm khi cho rằng
quyền lực của cơ quan lập kế hoạch trung ương cũng “không hơn gì quyền lực tập
thể của ban giám đốc xí nghiệp tư nhân”.
Thực tế là trong xã hội cạnh tranh, không người nào có thể nắm được dù chỉ một
phần quyền lực mà ủy ban kế hoạch xã hội chủ nghĩa có thể sở hữu và nếu không
có người nào có thể tự ý sử dụng quyền lực thì lời khẳng định rằng các nhà tư
bản có một “quyền lực cộng đồng” thì đấy đơn giản chỉ là trò đánh tráo thuật
ngữ mà thôi. Câu “quyền lực bị hội
đồng các giám đốc tư nhân thao túng”, trong khi họ chưa thực hiện các hành động
có phối hợp, chỉ là một trò chơi chữ, còn khi họ đã phối hợp hành động thì cũng
có nghĩa là sự cáo chung của nền kinh tế cạnh tranh và bắt đầu nền kinh tế kế
hoạch hóa. Muốn giảm quyền lực tuyệt đối thì phải chia nhỏ nó ra hay là phi tập
trung hóa nó và hệ thống cạnh tranh là hệ thống duy nhất được thiết kế nhằm phi
tập trung hóa quyền lực và bằng cách đó làm giảm tối đa quyền lực của một số
người đối với một số người khác.
Như
chúng ta đã thấy, việc tách các mục tiêu kinh tế ra khỏi mục tiêu chính trị là
sự bảo đảm thiết yếu cho tự do cá nhân, nhưng đây chính là đối tượng tấn công
không khoan nhượng của những người xã hội chủ nghĩa. Cần phải nói thêm rằng
khẩu hiệu thịnh hành hiện nay “đưa quyền lực chính trị thay thế cho quyền lực
kinh tế” có nghĩa đem cái gông xiềng không ai có thể chạy thoát được thế chỗ
cho cái quyền lực về bản chất là có giới hạn. Mặc dù quyền lực kinh tế có thể
là một công cụ áp bức, nhưng khi còn nằm trong tay những cá nhân riêng lẻ, nó
không thể là vô giới hạn và không thể bao trùm lên toàn bộ đời sống của một con
người. Nhưng khi tập trung vào tay một nhóm người như là một công cụ của quyền
lực chính trị thì nó sẽ biến người ta thành những người phụ thuộc chẳng khác gì
nô lệ.
*
* *
Từ
hai đặc điểm trung tâm của mọi hệ thống tập thể chủ nghĩa tức là nhu cầu phải
có một hệ thống các mục tiêu được tất cả mọi người trong nhóm chấp nhận và ước
mơ của nhóm có một quyền lực tuyệt đối, nhằm thực thi các mục tiêu đó, chắc
chắn sẽ nảy sinh ra một hệ thống đạo đức nhất định với một số điểm trùng hợp
trong khi một số điểm lại khác hẳn với nền đạo đức của chúng ta. Nhưng có một
điểm mà sự khác biệt rõ ràng đến nỗi có thể làm người ta ngờ rằng đây có phải
là đạo đức hay không nữa: nó không để cho lương tâm của cá nhân được áp dụng
các quy tắc của chính mình và nó cũng không chấp nhận bất kì quy tắc chung nào
mà cá nhân phải tuân theo hoặc được phép theo trong mọi hoàn cảnh. Điều này làm
cho đạo đức tập thể trở thành khác hẳn với cái mà chúng ta vẫn gọi là đạo đức
và thật khó mà tìm được bất kì nguyên tắc nào dù rằng đạo đức tập thể vẫn có
những nguyên tắc như thế.
Sự
khác biệt về nguyên tắc cũng gần giống như trường hợp Pháp Trị mà chúng ta đã
có dịp xem xét trước đây. Tương tự như các đạo luật hình thức, các tiêu chuẩn
đạo đức cá nhân chủ nghĩa, dù không phải lúc nào cũng cụ thể chi li, nhưng là
các tiêu chuẩn chung và vạn năng khi áp dụng. Các tiêu chuẩn này quy định hoặc
cấm đoán một số hành động nhất định, không phụ thuộc vào mục đích mà những hành
động ấy theo đuổi. Thí dụ ăn cắp hay nói dối, tra tấn hoặc phản bội được coi là
xấu, ngay cả trong trường hợp cụ thể nào đó những hành động như thế không gây
ra bất cứ thiệt hại trực tiếp nào. Dù không có ai phải chịu đau khổ hay ngay cả
đấy là những hành động nhân danh một mục đích cao đẹp nào đó thì cũng không thể
làm thay đổi được sự kiện là đấy là những hành động xấu. Mặc dù đôi khi chúng
ta phải lựa chọn, phải làm một việc đỡ xấu hơn, nhưng dù sao đấy vẫn là việc
xấu.
Trong đạo đức học cá nhân chủ nghĩa, nguyên
tắc mục đích biện minh cho phương tiện được coi là sự phủ nhận mọi tiêu chuẩn
đạo đức. Trong đạo đức học của chủ nghĩa tập thể nguyên tắc này nhất định phải
trở thành quy tắc tối thượng; một người theo chủ nghĩa tập thể kiên định phải
sẵn sàng làm tất cả mọi việc nếu đó là việc mang lại “hạnh phúc cho tất cả mọi
người” vì đối với anh ta đấy là tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá tính đạo đức
của hành động. Đạo đức tập thể thể hiện rõ ràng nhất trong công thức raison d'état, một động cơ
không chấp nhận bất kì giới hạn nào, ngoài tính vụ lợi, chính tính vụ lợi sẽ
quyết định phải hành động như thế nào để đạt cho bằng được các mục tiêu trước
mắt. Cách mà reason d’état thực hiện
trong quan hệ giữa các quốc gia cũng được đem ra áp dụng trong quan hệ giữa các
công dân trong các nước theo chủ nghĩa tập thể. Trong các nước theo chủ nghĩa
tập thể lương tâm cũng như tất cả các tác nhân khác đã không còn đóng vai trò
kiềm chế các hành động của con người nếu như đấy là các hành động nhằm thực
hiện các mục tiêu do cộng đồng hay do cấp trên giao phó.
*
* *
Sự
thiếu vắng các quy tắc đạo đức tuyệt đối mang tính hình thức dĩ nhiên không có
nghĩa là xã hội theo chủ nghĩa tập thể không khuyến khích một số thói quen có
ích của các công dân và không đè nén một số thói quen khác. Ngược lại, xã hội
theo đường lối tập thể quan tâm tới thói quen của con người hơn là xã hội theo
đường lối cá nhân chủ nghĩa. Để trở thành người có ích cho xã hội theo đường
lối tập thể cần phải có một số phẩm chất, những phẩm chất này lại đòi hỏi phải
được rèn luyện thường xuyên. Chúng ta gọi đó là “những thói quen có ích” chứ
không phải là đức hạnh vì trong bất kì trường hợp nào chúng cũng không được
phép trở thành chướng ngại vật trên con đường tiến đến mục đích chung hay là
cản trở việc thực thi mệnh lệnh của cấp trên. Các thói quen đó chỉ làm mỗi một
nhiệm vụ là lấp đầy khoảng trống mà các mệnh lệnh hay các mục tiêu chưa nói tới
chứ không bao giờ được mâu thuẫn với ý chí của nhà cầm quyền.
Có
thể thấy rõ sự khác nhau giữa những phẩm chất sẽ được đánh giá cao trong xã hội
theo chủ nghĩa tập thể và những phẩm chất nhất định sẽ phải biến mất trong thí
dụ sau. Có một số phẩm chất đạo đức đặc trưng của người Đức, hay nói đúng hơn
“đặc trưng Phổ” được cả những kẻ thù không đội trời chung của họ công nhận và
cũng có những phẩm chất mà theo ý kiến chung là người Đức không có, nhưng lại
có ở người Anh, khiến cho người Anh cảm thấy tự hào. Chắc chẳng mấy người phủ
nhận rằng người Đức nói chung là yêu lao động và có kỉ luật, cẩn trọng và nghị
lực đến mức tàn nhẫn, tận tuỵ và ngay thẳng trong mọi công việc; họ có ý thức
cao về trật tự, về trách nhiệm và thói quen tuân phục chính quyền; họ sẵn sàng
hi sinh quyền lợi cá nhân và tỏ ra là những người cực kì dũng cảm khi tính mạng
bị đe dọa. Tất cả những điều đó đã biến người Đức thành công cụ thực hiện mọi
nhiệm vụ do nhà cầm quyền đặt ra, chính phủ Phổ và Đế chế mới trong đó xu hướng
Phổ giữ thế thượng phong, đã giáo dục họ theo đúng tinh thần như thế. Trong khi
đó người ta lại cho rằng “người Đức điển hình” thiếu những phẩm chất của chủ
nghĩa cá nhân như tinh thần bao dung, thái độ tôn trọng người khác, tôn trọng ý
kiến của người khác, sự độc lập về trí tuệ, tính ngay thẳng và sẵn sàng bảo vệ
ý kiến của mình trước những người có quyền lực, chính người Đức cũng nhận thấy
như thế và gọi nó là Zivilcourage,
họ thiếu sự quan tâm đến những kẻ yếu đuối, thiếu sự nghi ngờ lành mạnh đối với
quyền lực, không thích quyền lực, những phẩm chất chỉ có thể được hình thành
bởi truyền thống tự do cá nhân lâu đời. Người ta còn cho rằng người Đức không
có các phẩm chất, có thể là không dễ nhận ra, nhưng rất quan trọng nếu xét từ
quan điểm quan hệ giữa những người sống trong xã hội tự do, đấy là lòng nhân
từ, tính khôi hài, cởi mở và tôn trọng đời sống cá nhân của người khác cũng như
niềm tin vào ý định tốt đẹp của những người xung quanh.
Sau tất cả những điều đã trình bày, có thể
thấy rõ rằng những phẩm hạnh đặc trưng của chủ nghĩa cá nhân cũng đồng thời là
những phẩm hạnh mang tính xã hội, giúp cho tương tác xã hội diễn ra thuận lợi
hơn, nhờ thế mà không cần và rất khó kiểm soát từ bên trên. Những phẩm hạnh này
chỉ phát triển trong các xã hội mang tính cá nhân chủ nghĩa hoặc đã phát triển
về mặt thương mại, và không hiện diện trong xã hội nơi chủ nghĩa tập thể hay
quân phiệt giữ thế thượng phong. Có thể nhận thấy rõ sự khác biệt này ở những
vùng khác nhau của Đức, và hiện nay chúng ta cũng có thể thấy khi so sánh Đức
với các nước phương Tây. Cho mãi đến tận thời gian gần đây, tại những vùng phát
triển nhất về thương mại, tức là tại những thành phố buôn bán ở phía Nam và
phía Tây, cũng như các thành phố vùng Hanse, các quan niệm đạo đức vẫn gần với
tiêu chuẩn của phương Tây hơn là những tiêu chuẩn đang giữ thế thượng phong ở
Đức hiện nay.
Tuy vậy, sẽ cực kì bất công khi cho rằng khối
quần chúng ủng hộ chế độ trong các nhà nước toàn trị, mà chúng ta coi là chế độ
vô luân, là những người chẳng còn động lực đạo đức nào. Đối với đa số thì tình
hình hoàn toàn ngược lại: chỉ có thể so sánh những xúc cảm về mặt đạo đức đằng
sau các phong trào như quốc xã hay cộng sản với những trải nghiệm của những
người đã từng tham gia các phong trào tôn giáo vĩ đại trong lịch sử. Nhưng một
khi đã thừa nhận rằng cá nhân chỉ là phương tiện phục vụ cho những mục tiêu của
một thực thể cao quý hơn, gọi là xã hội hay quốc gia thì cũng thế, thì những
đặc điểm của chế độ toàn trị nhất định sẽ xuất hiện. Từ quan điểm của chủ nghĩa
tập thể thì thái độ bất dung và đàn áp thô bạo bất đồng quan điểm, khinh thường
đời sống và hạnh phúc cá nhân chính là những hậu quả thiết yếu và không thể
tránh khỏi của những tiền đề lí luận nền tảng. Đồng ý như thế, nhưng đồng thời
những người ủng hộ chủ nghĩa tập thể lại khẳng định rằng chế độ này tiến bộ hơn
là cái chế độ, nơi những quyền lợi “ích kỉ” của từng cá nhân có thể cản trở các
mục tiêu mà cộng đồng theo đuổi. Các triết gia Đức là những người chân thành
khi họ cố gắng chứng minh hết lần này đến lần khác rằng phấn đấu cho hạnh phúc
cá nhân là việc làm phi đạo đức và chỉ có thực hiện nghĩa vụ trước xã hội mới
là việc làm đáng tôn trọng, nhưng những người được giáo dục theo truyền thống
khác thì khó mà hiểu nổi chuyện đó.
Ở đâu chỉ tồn tại một mục tiêu chung cao quý
duy nhất thì ở đó không còn chỗ cho bất kì tiêu chuẩn hay quy phạm đạo đức nào.
Trong thời kì chiến tranh chúng ta cũng từng trải nghiệm những điều như thế ở
một mức độ nào đó. Nhưng ngay cả chiến tranh với những mối hiểm nguy vốn có của
nó cũng chỉ tạo ra trong lòng các nước dân chủ một phiên bản toàn trị tương đối
ôn hòa: chỉ một vài giá trị cá nhân bị đặt sang một bên để dành chỗ cho mục
tiêu duy nhất lúc đó mà thôi. Nhưng khi toàn xã hội chỉ theo đuổi một vài mục
tiêu chung nào đó thì nhất định sự tàn bạo đôi khi sẽ được coi là nhiệm vụ và
những hành động làm chúng ta kinh tởm như bắn giết con tin, giết người già hay người ốm được coi là những việc
làm thích hợp; di dân cưỡng bức và bắt lưu đầy hàng trăm ngàn người trở thành
biện pháp chính trị được hầu như tất cả mọi nguời, trừ các nạn nhân, ủng hộ;
thậm chí người ta còn nghiên cứu cả những đề nghị như “gọi đàn bà nhập ngũ để
sinh con đẻ cái” nữa. Những người theo chủ nghĩa tập thể chỉ nhìn thấy những
mục tiêu vĩ đại, họ đủ sức biện hộ cho những hành động như thế vì không có
quyền con người nào hay giá trị cá nhân nào có thể trở thành lực cản cho sự
nghiệp phụng sự xã hội của họ.
Nhưng trong khi đối với phần đông công dân
của nhà nước toàn trị, lí tưởng, mặc dù đối với chúng ta đấy là lí tưởng chẳng
ra gì, chính là thứ họ sẵn sàng hy sinh hết mình, là thứ khiến họ ủng hộ, thậm
chí thực hiện những hành động bất nhân nói trên, thì đối với những kẻ điều hành
chính sách đó lại không hẳn như thế. Muốn trở thành trợ thủ đắc lực trong việc
điều hành nhà nước toàn trị thì sẵn sàng chấp nhận những lời giải thích có vẻ
hợp lí cho những việc làm đốn mạt là chưa đủ, y còn phải sẵn sàng chà đạp lên
mọi quy tắc đạo đức từng được biết đến nếu
đấy là việc cần thiết để đạt mục tiêu đề ra cho y. Vị lãnh tụ tối cao là người
duy nhất có quyền đặt ra mục tiêu cho nên các trợ thủ trong tay ông ta không
được có quan điểm đạo đức riêng của mình. Yêu cầu quan trọng nhất đối với người
cán bộ là lòng trung thành tuyệt đối đối với cá nhân lãnh tụ, kèm theo lòng
trung thành là tính vô nguyên tắc và sẵn sàng làm bất cứ việc gì. Cán bộ không
được có lí tưởng thầm kín của riêng mình hoặc quan điểm riêng về thiện ác, có
thể ảnh hưởng tới các dự định của lãnh tụ. Từ đó có thể thấy rằng các chức vụ
cao khó có sức hấp dẫn đối với những người có quan điểm đạo đức vốn từng là kim
chỉ nam cho hành động trong quá khứ của người Âu châu. Bởi vì, chẳng có gì có
thể đền bù được cho những hành động bất lương mà họ nhất định phải làm, sẽ
không còn cơ hội theo đuổi những ước mơ lí tưởng hơn, chẳng có gì có thể đền bù
được những mạo hiểm không thể nào tránh khỏi, chẳng có gì có thể đền bù được
những niềm vui của cuộc sống riêng tư và sự độc lập của cá nhân mà chức vụ lãnh
đạo cao nhất định phải làm. Chỉ có một khát khao, đấy là khát khao quyền lực
theo nghĩa đen của từ này và cái khoái cảm được người khác phục tùng và được là
một phần của một cỗ máy quyền lực khổng lồ không ai có thể cản trở được, là có
thể được thỏa mãn theo cách đó mà thôi.
Nếu
các chức vụ cao trong bộ máy quyền lực toàn trị không hấp dẫn được những người
xứng đáng, theo tiêu chuẩn của chúng ta, thì điều đó có nghĩa là những kẻ tàn
nhẫn và vô liêm sỉ sẽ có nhiều cơ hội. Không nghi ngờ gì rằng sẽ có nhiều việc
gọi là “bẩn thỉu”, nhưng cần phải làm vì mục đích cao thượng và phải làm một
cách dứt khoát và chuyên nghiệp như bất kì công việc nào khác. Và cũng có nhiều
hành động bản thân chúng đã là xấu xa rồi, những loại mà những người còn có
quan niệm đạo đức truyền thống sẽ không chịu làm, nên những kẻ sẵn sàng làm
những việc xấu xa như thế sẽ có tấm giấy thông hành để thăng tiến và đi đến
quyền lực. Trong xã hội toàn trị nhất định sẽ có nhiều chức vụ đòi hỏi sự tàn
nhẫn, dọa nạt, lừa dối và chỉ điểm. Gestapo hay các ban quản lí các trại tập
trung, Bộ tuyên truyền hay SA hoặc SS (hoặc những cơ quan tương ứng ở Ý hay ở
Nga) không phải là chỗ thể hiện lòng nhân đạo của con người. Nhưng đấy chính là
con đường tiến thân trong ban lãnh đạo của nhà nước toàn trị. Một nhà kinh tế
học nổi tiếng người Mĩ sau khi xem xét sơ qua trách nhiệm của chính quyền trong
xã hội theo đường lối tập thể đã rút ra kết luận rất đúng rằng: “Dù muốn hay
không họ cũng phải làm những việc đó: xác suất những người nắm chính quyền là
các cá nhân không thích giữ và thể hiện quyền lực cũng ngang bằng với xác suất
một người cực kì dịu dàng muốn làm công việc của cai đội trong đồn điền nô lệ”.
Nhưng
như thế chưa phải đã hết. Vấn đề lựa chọn người lãnh đạo là một phần của một
vấn đề lớn hơn: vấn đề lựa chọn người phù hợp với quan điểm của họ hay nói đúng
hơn là lựa chọn những người sẵn sàng thích nghi với học thuyết thường xuyên
thay đổi của họ. Và điều đó dẫn chúng ta đến một trong những đặc điểm nổi bật
nhất của đạo đức của chủ nghĩa toàn trị: quan hệ của nó với và ảnh hưởng của nó
lên những đức tính được gọi bằng một tên chung là tính trung thực. Nhưng đây là
đề tài lớn, cần phải cả một chương mới mong nói hết được.
Zarathustra của Nietzsche đã nói đúng theo tinh thần của chủ nghĩa tập thể: “Cho đến nay đã từng tồn tại cả ngàn mục tiêu vì đã tồn tại cả ngàn người. Nhưng vẫn chưa có một cái cùm chung cho cả ngàn cái cổ, chưa có một mục tiêu duy nhất. Nhân loại chưa có một mục tiêu. Tôi cầu xin những người anh em, hãy nói đi: nhân loại không có mục tiêu, thế chẳng phải là không có nhân loại đó ư?”
Xem K. Marx. Cách mạng
và phản cách mạng, cũng như thư của Engels gửi Marx đề ngày 23 tháng 5 năm
1851.
Knight F.H. trong Journal
of Political Economy. 1938. December. trang. 869.
